امتیاز کاربران

سالخوردگی جمعیت در جهان وایران

غلامرضا حسنی :عضوهیات علمی دانشگاه فردوسی

ومحقق مسائل جمعیتی واجتماعی

چکیده مقاله:

طرح مسئله:با وجود شواهد علمي ،اهميت سالخوردگي جمعيت و آثار جهاني اش هنوز به طور كامل درك نشده است.نياز به ارتقاي سطح آگاهي نه تنها در مورد مسائل سالخوردگي وجود دارد بلكه همچنين اهميت به تحقيق علمي در سطح ملي و بحث و گفتگو سياسي در ارتباط با چالش ها و فرصت هاي ناشي از سالخوردگي جمعيت درجهان,ضرورت دارد.واين مسئله در ايران نيزكه هماكنون در پنجره فرصت بسوي سالخوردگي پيش مي رود از اهميت ويژ ه اي برخوردار است .

روش تحقيق:در اين بررسي با استفاده از داده هاي مقطعي سرشماريهاي 1345 تا1385 ايران وداده هاي جمعيتي بخش جمعيت سازمان ملل 1950تا2050 در ارتباط با كشورهاومناطق مختلف جهان وعلاوه برآن با كمك پیش بيني هاي جمعيتي، روند تحولات سالخوردگي مناطق مختلف جهان وايران بررسي شده است .دراين راستا از شاخص هايي همچون نسبت هاي بستگي،نسبت سالخوردگي،نسبت هاي سني وجنسي به تفكيك گروههاي سني استفاده گرديده ،همچنين با تفصيلي بيشتر وبه تفكيك 30 استان براي سال 1385 اين شاخص ها محاسبه وبحث شده است .وپيامدها ونتايج سالخوردگي جمعيت براساس ديدگاههاي نظري وتحقيقات انجام شده مورد ارزيابي قرار گرفته است.نتايج نشان مي دهد ، امروزه تقريبا 500 ميليون نفر ازجمعيت جهان بيشتر از 65 سال هستند . با اين حساب 8 % جمعيت جهان در سن سالخوردگي هستند . تا سال 2030 جمعيت جهان متحمل يك ميليارد سالخورده است بر اين اساس 13 درصد كل جمعيت جهان سالمند خواهند بود .اين شاخص در سال 2050 به 20درصد جميت جهان بالغ مي شود. اين افزايش درجمعيت سالخورده كشورهاي درحال توسعه سريع تررخ خواهد داد . بين سالهاي 2006 و 2030 تعدادجمعيت سالخورده دركشورهاي درحال توسعه پيش بيني مي گردد تا140 درصد درمقابل با يك افزايش 51 درصدي دركشورهاي بيشتر توسعه يافته افزايش يابد .پويائي جمعيت ايران نيز نشان مي دهد، ساختار هرم سني تحت تاثير كاهش باروري ومرگ ومير وافزايش طول عمر ، در حال عبور از يك ساختار جوان بسوي ساختاری سالخورده است .هر چند هنوز ميانگين سني جمعيت كمي بيش از 24 سال است ، اما اين ميانگين رو به افزايش است وپيش بيني مي گرد د در ميانه قرن حاضر به 34 سال بالغ گردددر دودهه اخيرسطح باروري از 6.7 فرزند(1365) به2.1 درسال 1385 كاهش يافته ودرمقابل اميد به زندگي نيز از 67سال دراين مدت به 71 سال افزايش يافته است . درنتيجه تحت تاثيركاهش محسوس سطح باروري جمعيت زير15 سال از 44 در صد(1365) به 25 در صد(1385) كاهش يافته است . ودراين فرايند درصد نسبي جمعيت 15 تا 64 سال به بيش از 69.8 درصد در سال 1385 افزايش يافته و درعين حال جمعيت بالاي 65 سال نيز از 3درصد سال 1365 به 5.2 در صد افزايش يافته كه در طي دودهه آينده اين ميزان با توجه به افزايش متوسط سن جمعيت وانتقال كهولت با باروري بالا به سنين بالاتر ، شدت افزايش جمعيت سالخورده ايران را بيشترخواهد شد بطوريكه پيش بيني مي شوددر سال 2050اين نسبت به 21 درصد خواهد رسيد. واين به معناي چالش در نظام توليد،نظام باز نشستگي ، تامين اجتماعي وگسترش حمايت هاي اجتماعي مرتبط باسالخوردگان و....مي باشد.باتوجه به اين تراكم سالخوردگي وبااستفاده از پنجره فرصت نهادها بايد تا اين زمان بطور سريعي بااين جابجايي ساختار سني جديد منطبق شوند . درغير اينصورت برخي كشورهاي كمتر توسعه يافته از جمله ايران ،مجبور به مقابله با مسائلي از جمله تامين اجتماعي وتخصيص منابع به جمعيت هاي سالخورده بدون برخورداري از يك رشد اقتصادي متناسب خواهند گرديد .به عبارت ديگر برخي كشورها ممكن است رشد سالمندي راقبل از اينكه رشد ثروت داشته باشد تجربه خواهند نمود . وخود را باچالش هاي شديد تري در اين ارتباط روبرو سازند

كليد وازه:سالخورده گي ،سالمندي،تامين اجتماعي ،حمايت اجتماعي،نسبت بستگي،نسبت سالخوردگی

منابع فارسي مورد مطالعه- مرکز آمار ایران ( 1385 )، نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن. سایت سازمان آمار ایران

- مشایخی، مهرنوش( 1377 )، بررسی ساخت جمعیت سالمندان کشور در سال 1375 ، فصلنامه جمعیت، شماره.25-26

- میرزایی، محمد ( 1384 )، جمعیت و توسعه با تاکید بر ایران ( ده مقاله )، تهران: مرکز مطالعات وپژوهش های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه.

منابع خارجي مورد مطالعه:

-Abbasi-Shavazi,M.J., Mc Donald, P., 2005, National and Provintional –

level fertility trends in Iran, 1972-2000, Working Paper in Demography

No.94, Australian National University.

-Bongaarts, J.( 2004 ).“Population and Rising Cost of Public

-Pensions”.Population and Development Review 30-Kart,garys,(1985).The

social realities of ageing, (Boston/Mass: Allyn and Bacon)

-Kevin Kinsella and David R. Phillips,Global Aging: The Challenge of Success ,Population Bulletin Vol. 60, No.

-. United Nations (UN), World Population Ageing 1950-2050 (New York: UN, 2002).

-. United Nations (UN), World Population Ageing 1950-2050 (New York: UN, 2006

- United Nation. ( 2000). “ World Population Prospect.” Vol.1. pp 17-19.

-United Nation. ( 2004). “ World Population Prospect ”.

-United Nation. ( 2007). World population data sheet, available in www.prb.org

امتیاز کاربران

جمعیت هفت میلیاردی 2011

و سیمای آینده جمعیت جهان

غلامرضا حسنی :عضوهیات علمی دانشگاه فردوسی

ومحقق مسائل جمعیتی واجتماعی

نگاهی به روندافزایش جمعیت درقرن گذشته نشان می دهد،جمعیت جهان درحدودسال1920 2میلیارد،در1960 3میلیارد ،در 1975 ،4میلیارد، در1987 ،5میلیارد و13 سال بعد جمعیت جهان به 6 میلیارد(سال2000) بالغ گردید. پیش بینی ها نشان می دهد جهان در سال 2011 جمعیت هفت میلیاردی را تجربه می کند. واین اولین افزایش یک میلیاردی در قرن اخیر است .

سازمان ملل پیش بینی کرده است، جمعیت دنیا تا سال 2020 به 7.6 میلیارد نفر و تا سال 2050 به 9.2 میلیارد خواهد رسید.( 2.2میلیارد افزایش) که این افزایش تقریبا دوبرابرجمعیت هند و8 برابر جمعیت ایالات متحده آمریکا در حال حاضر را طی این دوره ( 2011 تا 2050) نشان می دهد. اما مسئله آنست که تنها کمتر از 5 در صد این افزایش در کشورهای توسعه یافته وبیش از 95 در صد آن در کشورهای در حال توسعه رخ خواهد داد در میان قاره های جهان افریقا سهم بیشتری در این افزایش را تجربه می کند.تا چند سال دیگر هند پرجمعیت ترین کشور جهان خواهد شد و چین را پشت سر خواهد گذاشت. بر اساس محاسبات ریاضی تاکنون 106 میلیارد نفر انسان روی کره زمین زندگی کرده اند.

البته سطوح متفاوت باروري در سطح جهان در طول سالهاي 2011 تا 2100 افزايش متفاوتي رادر نقاط مختلف جهان براساس پيش بيني هاي سازمان ملل ايجاد مي كند . بطوريكه در كشورهاي با باروري بالا جمعيت به 3 برابر افزايش يافته واز 2/1 ميليارد درسال 2011 به 2/4 ميليارد درسال 2100 خواهد رسيد در حالي كه در طول اين دوره در كشور هاي با باروري متوسط 26 درصد افزايش از2.8 به3.5 میلیاردودر كشورهاي باباروري پايين 20 درصد كاهش یعنی از 9/2 ميليارد جمعیت به 4/2 میلیاردمی رسد. هرچند سطح باروري در كل كشورهاي جهان رو به كاهش گذاشته است باوجود اين برآوردها نشان از تفاوت شاخص های باروری دارد بطوریکه در كشورهاي باباروري بالا شاخص باروري كل از 9/4 كودك درسال 2010-2005 برای هر زن به 8/2 فرزند درسال 2045-2050 ودرسال 2095 – 2100 به 1/2فرزند مي رسد كه باروري درسطح جايگزيني است . دركشورهاي باباروري متوسط اين شاخص از 6/2 فرزند درسالهاي 2005- 2010 8/1 فرزند 2045-2050 وبه 9/1 فرزند درسالهای 2100-2095 مي رسد . دركشورهاي با باروري پايين درطول اين دوره ها ي زماني از 6/1 فرزند در سال 2010 – 2005 به 8/1 فرزند در 2050- 2045 و2 فرزند در 2095 - 2000 خواهد رسيد.

بنابراين همگرا ئي به سمت باروري در حد جايگزيني را در تمامي كشورها در طول اين دوره ملاحظه مي گردد که حاصل سیاستی دوگانه اما همسودر کشورهای با باروری بالا وپایین است .

علاوه برتحقق انتقال جمعیتی از باروری های بالا ومرگ ومیر بالا به باروری پایین ومرگ ومیر پایین ،انتقال اپیدیمولوژیک در درون انتقال سلامتی ،انتقال خانواده،انتقال مهاجرتی.....نیزبدنبال فرایندهای توسعه با کم وبیش تاخر ها وتفاوت ها درتمامی کشورهای جهان دراین قرن روی خواهد داد که در این رابطه نیز کشورهای توسعه یافته پیشگام هستند.

بحث در هر یک از این فرایندهای انتقالی دراین مختصر امکان پذیر نیست از این رو به نکاتی کلی در رابطه بااین تغیییرات که از اهمیت بیشتری برخوردار است بسنده می کنیم.

- هرچند تغییرات جمعیتی در سطح جهان تنها تحت تاثیر رشد طبیعی (تفاضل میزان مرگ ومیر وموالید )است اماباید به تاثیر ساختار جمعیت در پویائی آن نیز توجه گردد. باتوجه اثر ساخت جمعیت وکوهورت های با تراکم جمعیتی بالا در سن باروری در کشورهای در حال توسعه ، نیروی محرکه بالای حاصل افزایش جمعیت زنان در سن باروری را ایجاد کرده است ودلیلی بر ضرورت تداوم سیاست های کنترل جمعیت در این دسته از کشورهاست که هماکنون 80درصد جمعیت جهان را شامل می گردند و95 در صد افزایش 80میلیونی سالانه جهان را نیز ایجاد می کنند. (کشور ایران نیز تحت تاثیر این ضرورت باوجود کاهش قابل توجه باروری ، در طول 25 سال گذشته بطور متوسط سالانه یک میلیون افزایش را تجربه کرده وهماکنون 1390(2011) 75 میلیون جمعیت را داراست )

- کاهش میزان مرگ ومیر های تحت تاثیر بیماریهای عفونی وانگلی واپیدمی ها بسوی مرگ میر های ناشی از بیماریهای سرطانی ،قلبی وعروقی وسوانح(تصادفات) وگسترش بیماریهای مزمن از پیامدهای این دگرگونی ایست.

- امروز کشورهای کم درآمد هنوز همبالاترین نرخ تولدرا دارا هستند .

- با وجود تلاش های بین المللی در جهت فقرزدائی هنوز بیش از 1.2 میلیارد جمعیت جهان زیر خط فقر هستند که تمامی آنها در کشورهای توسعه نیافته ویا در حال توسعه هستند.که 95 درصد افزایش جمعیت جهان را سالانه داراهستند.

- آمارها نشان مي دهد، ما نه به عنوان يك فرد و يا يك جامعه بلكه به عنوان يك جهان درآینده نزدیک سالخورده به حساب مي آييم . براساس آمار سال 2006 تقريبا500 ميليون نفردرسرتاسر جهان 65 سال و بيشتر سن دارند . تا سال 2030 پيش بيني مي شود يك ميليارد از جمعيت جهان سالخورده باشند،دراين صورت ،يك نفر از 8 نفر ساكن زمين سالخورده خواهند بودو به طور معناداري بيشترين سرعت افزايش در جمعيت بالاي 65 سال در كشور هاي در حال توسعه رخ خواهد داد كه به نظر مي رسد يك جهش 140 درصدي خواهند داشت .

این گزارش کوتاه نشان می دهد نه تنها مسائل جمعیتی کاهش نیافته بلکه ابعاد آن پیچیده تر شده وارتباط آن با مسائل اقتصادی ،اجتماعی وفرهنگی وبویژه زیست محیطی روز بروز افزایش یافته است .تفاوت در علل تغییر وسطوح آن در کشورهای مختلف جهان نیاز به تحقیقات را فزونی بخشیده واهمیت ظهور تئوری های جامع تری در ارتباط با تبیین این تغییرات راضروری ساخته است. درنتیجه سیاست های جمعیتی نیز به تبع این شرایط می بایست از پویائی لازم برخوردار گردند وسیاست مداران وصاحبنظران با واقع گرای بیشتری به مسائل جمعیتی بپردازند.که عدم توجه به آن بی شک بحران های جدیدی را فراهم خواهد ساخت .

باآرزوی سربلندی تمام کسانی